علوم زمین

دماوند با ارتفاع حدود ۵۶۷۰ متر از سطح دریا، بلندترین کوه خاورمیانه است. مطالعه آتشفشان دماوند از نظر زمین ساختی پس از برخورد دو ابرقاره اورازیا و ابرقاره عربی ـ آفریقایی برای زمین شناسان ایران و جهان ارزشمند است.

به همین دلیل از سال ها قبل محققان بسیاری ویژ گی های زمین شناسی، سنگ شناسی، آتشفشان شناسی، زمین ساختی و چگونگی شکل گیری این آتشفشان عظیم را در کمربند چین خورده ـ رانده البرز مورد مطالعه قرار داده اند.

براساس مطالعات محققان، این آتشفشان مرکب از انباشت بیش از ۴۰۰ کیلومتر مکعب گدازه و مواد آذرآواری تراکی آندزیتی همراه با مقدار کمتری بازالت و بازانیت پدید آمده است.

کوه دماوند یک آتشفشان مختلط است. دهانه آتشفشانی دماوند در بالای چکاد آن با قطر چند صد متر قرار دارد. بخش اصلی مواد آتشفشانی دماوند از آن خارج شده اند.

افزون بر دهانه اصلی، گدازه های آتشفشانی از چند دهانه جانبی نیز خارج شده اند که تعدادی از آنها در دامنه جنوبی اطراف شهر رینه قرار دارند.

آتشفشان عظیم دماوند روی واحدهای سنگی چین خورده و گسلیده مزوزوئیک در رشته کوه های البرز مرکزی شکل گرفته است.

مشاهدات نشان داده است سنگ های تراکی آندزیتی قدیمی دماوند حدود ۱.۸ میلیون سال پیش پدید آمده اند.​ بر پایه مطالعات صحرایی و سن سنجی ایزوتوپی، سه دوره اصلی فعالیت در دماوند گزارش شده است:

۱) فعالیت از ۱.۸ میلیون سال تا ۸۰۰ هزار سال قبل (شکل گیری دماوند پیر): سنگ های مربوط به این دوره فعالیت الیوین بازالت های مربوط به سازند پلور و نیز نمونه های گدازه ای در منطقه سردابیچ در شمال قله دماوند رخنمون دارند.

۲) فعالیت از ۶۰۰ هزار تا ۱۵۰ هزار سال قبل: به احتمال زیاد فعالیت دماوند جوان در ۶۰۰ ۵۰۰ هزار سال پیش آغاز شده و مخروط فعلی آتشفشان شکل گرفته است.

۳) فعالیت از ۶۰ هزار تا هفت هزار سال قبل: این سنگ ها اغلب در دامنه جنوبی نمایان هستند. بیشتر سنگ های دامنه جنوبی قدیمی تر از سنگ های هولوسن دامنه غربی هستند. با استناد به داده های ژئوکرونولوژی، ژئوشیمی و ژئوفیزیک به نظر می رسد تشکیل آتشفشان دماوند بیشتر از این که با فرورانش مرتبط باشد با نقاط داغ (hot spot) در صفحه قاره ای منطبق است.

افزون بر اهمیت فرهنگی، اقتصادی، زیست محیطی، گردشگری و مطالعات زمین شناسی، آتشفشان دماوند یکی از پنج آتشفشان جوان و نیمه فعال یا خفته کشور است و از نظر مخاطرات زمین شناختی و مطالعات آتشفشان شناسی نیز اهمیت دارد.

این آتشفشان به لحاظ وجود چند گاز فشان در لبه جنوب خاوری دهانه اصلی و خروج گاز گوگرد و وجود بیش از ۶۰ چشمه آبگرم و معدنی اطراف آن جزو آتشفشا ن های نیمه فعال یا خفته به شمار می آید.

به عبارت بهتر این آتشفشان خاموش نبوده و با توجه به فرآیندهای یادشده امکان فعالیت دوباره آن وجود دارد. به منظور پیش بینی زمان احتمالی وقوع فوران های آتشفشانی، محققان رفتار این پدیده طبیعی را در گذشته و حال بررسی کرده و تلاش می نمایند با شناخت دقیق آن، فعالیت های آتشفشانی را در آینده پیش بینی نمایند.

مطالعه دقیق گدازه و مواد آتشفشانی گذشته از نظر ترکیب و جنس، توالی و سن آنها به زمین شناسان کمک می کند نوع فعالیت و زمان احتمالی فوران های آتشفشانی در آینده را پیش بینی نمایند.

در این مطالعات فعالیت های کنونی آتشفشان نیز مورد توجه قرار می گیرد که از جمله می توان به پایش تغییرات ارتفاعی مخروط یا کوه آتشفشانی با موقعیت یاب های دقیق یا GPS پایش فعالیت های لرزه ای با نصب شبکه لرزه نگاری و دریافت منظم اطلاعات آن در اطراف آتشفشان های خفته، نمونه برداری و مطالعه دقیق ترکیب و دمای چشمه های آبگرم اطراف آتشفشان، مطالعه ترکیب و دمای گاز خروجی از دهانه های اصلی یا جانبی مخروط آتشفشانی اشاره نمود.

همچنین با بررسی و پردازش دقیق انواع داده ها و تصاویر ماهواره ای و مطالعات ژئوفیزیکی رفتار آتشفشان در سطح و عمق زمین بررسی می شود.

این اطلاعات به زمین شناسان امکان می دهد در صورت تغییر در رفتار پدیده های مرتبط با آتشفشان دلایل آن را بررسی و رفتار آینده آن را پیش بینی نمایند.

دکتر جلیل قلملقاش

معاون سازمان زمین شناسی