« شیوه نامه ی طراحی سئوالات زمین شناسی »
(تهیه و تدوین در گروه آموزشی زمین شناسی استان مازندران)
* حسینعلی مختارپور
ارزشیابی یک فرآیند نظامدار (سیستماتیک ) برای جمع آوری ، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود . به این منظور که تعیین شود آیا هدفهای مورد نظر تحقق یا فته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی تحقق یا فته اند. ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در واقع سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسة نتا یج حاصل با هدفها ی آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلم و کوششهای یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی , در هر ارزشیابی دو اقدام اساسی ضروری ا ست (1) تعیین هدفها ی آموزشی و (2) بخش یا اندازه گیری عملکرد یادگیرندگان .
ارزشیا بی های آموزشی را با تو جه به زمان و هدف به چند دسته تقسیم می کنند :
- ارزشیابی آغازین یا سنجش آغازین : این ارزشیابی پیش از انجام فعالیتهای آموزشی به اجرا در می آید و به منظور اندازه گیری رفتارهای ورودی یا مهارتها و دانش های پیش نیاز یادگیری درس تازه بکار می رود .
- ارزشیابی تکوینی : این ارزشیابی به منظور کمک به اصلاح برنامه یا روش آموزشی مورد استفاده قرا رمی گیرد و در طول دوره ی آموزشی ، یعنی زمانی که فعالیت آموزشی معلم هنوز در جریان است و یادگیری دانش آموزان در حال تکوین یا شکل گیری است انجام می شود .
- ارزشیابی تشخیصی : در واقع نوعی ارزشیابی تکوینی است که با هدف تشخیص مشکلات یادگیری دانش آموزان در یک مو ضوع درسی به کار می رود . فر ضیه های در اختیار معلمان قرار می د هد که با توجه به آنها به رفع مشکلات احتمالی یادگیرندگان اقدام کنند .
– ارزشیابی تراکمی (پایانی ): تمامی آموخته های دانش آموزان در طول یک دوره ی آموزشی تعیین می شوند . و هدف آن نمره دادن به دانش آموزان و قضا وت دربارة اثربخشی کار معلم و برنامه ریزی درسی یا مقایسه برنامه های مختلف درسی با یکدیگر است .
ارزشیابی آموزشی مراحلی دارد که در جدول زیر فهرست شده است .
|
مرحله ارزشیابی |
زمان اجرا |
نوع تصمیم ها |
فعالیتهای ویژه |
|
مرحله طرح ریزی |
پیش از اجرای آموزش , برنامه , پروژه و ... |
1 – نتایجی که قرار است بدست آیند.
2 – اعمالی که باید انجام شوند |
1 – تحلیل موقعیت
2 – تعیین و توصیف هدفها
3 – توصیف پیش نیاز ها
4 – انتخاب یا تهیه وسایل اندازه گیری
5 – توصیف استرادیژیها
6 – انتخاب طرح پژوهشی
7 – تدارک برنامه زمانبندی |
|
مرحله فرایندی |
ضمن اجرای آموزش , برنامه , پروژه و ... |
1- به چه میزانی مراحل طرح ریزی شده به اجرا در می آیند .
2 – چه تغییراتی باید داده شوند تا پیشرفت لازم بدست آید. |
1 – اجرای پیش آزمون
2 – اجرای آزمون رفتار ورودی
3 – سنجش مناسب بودن هدفها
4 – جمع آوری داده ها بطور دوره ای, مثل اجرای آزمون
5 – تحلیل اثر بخشی استرادیژیها |
|
مرحله فراورده ای یا تولیدی |
پس از اجرای آموزش , برنامه , پروژه و ... |
1 – اثر بخشی کلی آموزش , پروژه , برنامه و ...
2 – اقدامات آتی |
1 – جمع آوری داده های مربوط به هدفها مثلا اجرای پس آزمون
2 – جمع آوری داده های مربوط به بازده های پیش بینی نشده
3 – تفسیر و تحلیل داده ها
4 – تهیه گزارش |
خلاصه فعالیتهای سه مرحله اصلی ارزشیابی ( اقتباس از گی ,1991در سیف , 1376)
هدفهای آموزشی یا هدفهای یادگیری : تنوع زیادی دارند ولی ابتدا به سه حوزه کلی تقسیم می شوند :
حوزه شناختی ( سطح حوزه شناختي: دانش ، فهمیدن ، کار بستن ، تحلیل ، ترکیب و ارزشیابی ).
حوزه روانی وحرکتی (مهارتی ) : ادراک ، آمادگی یا آمایه ، پاسخ هدایت شده ، مکانیسم یا عادت ، پاسخ پیچیده ، آشکار ، انطباق و ابتکار .
حوزه عاطفی (نگرش : در یافت کردن یا توجه کردن ، پاسخ دادن ، ارزش گذاردن ، سازمان دادن به ارزشها ، شخصیت پذیرفتن ) .
رویکردهای جدید برنامه درسی زمین شناسی علاوه بر ورود به رشته های دانشگاهی ، دانش آموزان با فراگیری زمین شناسی با مسائل و ارزش هایی آشنا می شوند که با عث پیشرفت در علم و فناوری می شود . بنابراین آنچه تحقق در این هدف را امکان پذیر می کند عبارتند از :
- دارا بودن اطلاعات علمی پایه (دانش )
- دانستن راه یادگیری (مهارت )
- دارا بودن انگیزه لازم برای یادگیری (نگرش )
هدف های کلی درس زمین شناسی دوره ی متوسطه و پیش دانشگاهی :
1- شناختی
-آگاهی از مفاهیم ، قوانین و اصول بنیادی علم زمین شناسی به منظور آشنایی با فرآیندهای تغیير دهنده زمین .
- شناخت زمین پی بردن به اهمیت آن بعنوان زیستگاه و منبع اصلی تامین کننده ی ماده و انرژی مورد نیاز انسان .
-آشنایی با منابع معدنی کشور
2- مهارتی
- پرورش مهارتهای یادگیری بویژه مشاهده ، اندازه گیری ، فرضیه سازی ، پیش بینی ، تفسیر یافته ها و استخراج نتایج ، طراحی تحقیق ، برقراری ارتباط و ...
- به کار بردن مهارتهای کسب شده در بررسی پدیده های زمین
3- نگرش
- پرورش روحیه کنجکاوی و جست و جوگری
- ایجاد تفکر صرفه جویی و حفاظت از محیط زیست
- تقویت روحیه نقادی
پس از استخراج از هدف های هر درس ، لازم است روش تهیه آزمون پیشرفت تحصیلی را بیان کنیم . مهترین گام در تهیه آزمون پیشرفت تحصیلی تهیه جدول مشخصات برای موضوعی است که قرار است آزمون آن را تهیه شود . جدول مشخصات یک جدول دو بعدی است با تعدادی ردیف و ستون ، متناسب با محتوا و هدفهای آموزشی درس . پس از استخراج هدف های هر درس و قبل از شروع به طراحی مسئول باید جدول بودجه بندی (توضیح صحیح سئوالات در کتاب ) را تهیه و تکمیل کرد . ولی به طور معمول در نظام آموزشی موجود اکثر دبیران با استفاده از جدول بارم بندی (اختصاص نمره به سئوالات هر بخش یا فصل کتاب ) تعدادسئوالات آزمون را تعیین می کنند . بنابراین می بایست قبل از طراحی سئوالات جدول بودجه بندی را تهیه و بارم بندی تعیین شده را بر آن منطبق کنیم و سپس به طرا حی سئوال پرداخت ، تا آزمون تمای هدفهای آموزشی و همه ی محتوی برنامه ریزی درسی را منعکس کند . برای توضیح این موضوع کتاب علوم زمین 2 را ملاک عمل قرار می دهیم . جدول بودجه بندی جدولي دو بعدی است با تعدادی رديف و ستون . تعداد ستونهای این جدول با تعداد فصل ، بخش یا درسهای کتاب مرتبط است (در این فعالیت 6 فصل ) . تعداد ردیف های جدول نیز می تواند بین یک تا شش ردیف متغییر باشد و یکی از تقسیم بندی های زیر را به خود اختصاص می دهد .
- دانش
- دانش , فهم
- دانش , فهم , کاربرد
- دانش , فهم , کاربرد , تحلیل
- دانش , فهم , کاربرد , تحلیل , ترکیب
- دانش , فهم , کاربرد , تحلیل , ترکیب ,ارزشیابی
یا یکی از انواع زیر مجموعه های طبقه بندی حیطه های شناختی بلوم مانند : دانش –کاربرد – تحلیل و یا صرفا استفاده از دو ردیف دانش و فراتر از دانش مانند جدول زیر :
|
هدف / محتوا |
فصل 7 |
فصل 8 |
فصل 9 |
فصل 10 |
فصل 11 |
فصل 12 |
|
دانش |
|
|
|
|
|
|
|
فراتر از دانش |
|
|
|
|
|
|
با توجه به اینکه شش فصل بخش دوم کتاب علوم زمین پیش دانشگاهی را بطور مستقل به حساب بیاوریم به این معنا که دانش آموز می تواند محتوای هر فصل را بطور مستقل مطالعه کند , درصد سهم هر فصل کتاب را بصورت زیر تعیین می کنیم : صفحات اصلی کتاب 84 صفحه (فصل هفت 18 صفحه , فصل هشت 13 صفحه ,فصل نه 12 صفحه ,فصل ده 8 صفحه , فصل یازده 26 صفحه و فصل دوازده 17 صفحه ) با یک تناسب درصد مربوط به هر فصل محاسبه می شود اگر درصد اعشاری بود گرد شود به شرطی که از 100% بیشتر نشود :
مثلا 21.42 =84/(100* 18 )
|
فصل |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
|
درصد |
21 |
16 |
14 |
10 |
19 |
20 |
در ادامه به محاسبه هدف های سئوال ها در ردیف جدول می پردازیم . چون شیوه های جدید ارائه مطالب با تاکید بر توانایی های فکری دانش آموزان به صورت فعال می باشد , بر حسب اهمیت هر یک از طبقات شناختی می توانید وزن بیش تری را به آن اختصاص دهید . از آن جا که در امتحانات پایانی نظام آموزش متوسطه ایران بیش ترین تاکید روی دانستنيها (دانش ) است، درنتیجه برای تکمیل اين قسمت از جدول ، درصدهای زیر به عنوان مثال در نظرگرفته شده اند به شر طی که جمع ردیف های جدول نیز لزوماً صد باشد .
|
هدف / محتوا |
درصد |
|
دانش |
90% |
|
فراتر ازدانش |
10% |
براي توزيع سئوالات در خانه هاي جدول بايد ميانگين واقعي سئوالات (دانشي ، فرا دانشي) را كه بطور معمول دبيران زمين شناسي در طراحي سئوالات خود از آن استفاده مي كنند ، در اختيار داشته باشيم . در اين مثال ، ميانگين را تعداد 25 سئوال در نظر گرفته ايم . با كمك اين ميانگين ابتدا تعداد سئوالات هر فصل را بر اساس درصد اختصاص يافته ، آن فصل ، با فرمول زير تعيين مي كنيم :
تعداد سئوالات هر فصل = درصد فصل موردنظر × ميانگين سئوالات آزمون
فصل 7 5 = 2/5 = %21 × 25
فصل 8 4 = 4 = %16 × 25
فصل 9 3 = 5/3 = %14 × 25
فصل 10 3 = 5/2 = %10 × 25
فصل 11 5 = 7/4 = %19 × 25
فصل 12 5 = 5 = %20 × 25
|
هدف / محتوي |
فصل 7
%21 |
8
%16 |
9
%14 |
10
%10 |
11
%19 |
12
%20 |
|
دانش %90 |
|
|
|
|
|
|
|
فراتر از دانش %10 |
|
|
|
|
|
|
|
تعداد سئوال |
5 |
4 |
3 |
3 |
5 |
5 |
|
بارم بندي سالي |
|
|
|
|
|
|
و پس : تعداد سئوالات هر يك از خانه هاي جدول = درصد هدف موردنظر × تعداد كل سئوالات هر فصل
بنابراين :
خانه هاي فصل 7 و 11 و 12 5 و 4 = 5/4 = %90 × 5 دانش
به دليل يكسان بودن تعداد سئوالات 1 و 0 = 5/0 = %10 × 5 فراتر دانش
خانه هاي فصل 9 و 10 3 و 2 = 7/2 = %90 × 3 دانش
1 و 0 = 3/0 = %10 × 3 فراتر از دانش
خانه فصل 8 4 و 3 = 6/3 = %90 × 4
1 و 0 = 4/0 = %10 × 4
|
هدف / محتوي |
فصل 7
%21 |
8
%16 |
9
%14 |
10
%10 |
11
%19 |
12
%20 |
|
دانش %90 |
5-4 |
4-3 |
3-2 |
3-2 |
5-4 |
5-4 |
|
فراتر از دانش %10 |
1-0 |
1-0 |
1-0 |
1-0 |
1-0 |
1-0 |
|
تعداد سئوال |
5 |
4 |
3 |
3 |
5 |
5 |
|
بارم بندي سالي |
65 |
2 |
2 |
2 |
3 |
5/2 |
در صورتي كه اعداد بدست آمده در اين مرحله اعشاري باشند . هم به عدد بالاتر و هم به عدد پايين تر گرد مي شود ، اين عمل به اين معناست كه شما مي توانيد مثلاً براي فصل 7 يا 11 يا 12 در سطح دانش 4 سئوال و در سطح فراتر از دانش يك سئوال طراحي كنيد و اگر در سطح دانش 5 سئوال طراحي كنيد ديگر نمي توانيد در سطح فراتر دانش سئوالي را طراحي كنيد . در پايان ، جدول بارم بندي را به اين جدول اضافه مي كنيم .
سپس به طراحي سئوالات آزمون بپردازيد و مطمئناً در زمينه تعداد سئوالات امتحان پاياني كمتر مورد سئوال بازخواست قرار خواهيد گرفت . البته براي طرح سئوالات مي توان انواع آزمونهاي كتبي پيشرفت تحصيلي :
انواع آزمونهاي كتبي - عيني يا بسته پاسخ - چند گزينه اي
پيشرفت تحصيلي - جور كردني
- صحيح – غلط
- تشريحي (انشايي) يا باز پاسخ - تشريح گسترده پاسخ
- تشريحي محدود پاسخ
- كوته پاسخ
روشهای ارزشیابی یادگیری و نگرشها بصورت بخشی از تدریس و برای کمک ، تدریس ، مشاهده در ضمن فعالیتهاست . مشاهده دقیق تک تک دانش آموزان ، در حین اداره و پرورش یادگیری آنها به نظر کاري دشوار می آید . برنامه ریزی , کلید موفقیت در این کار است . ولی باید در نظر داشت که ارزشیابی برای تدریس سودمند است و اگر سودمند نیست پس اشکالی در كار وجود دارد . در این زمینه برنامه ریزی می بایست درباره اینکه کدام دانش آموزان را باید زیر نظر گرفت و چه چیزهايی را باید مشاهده کرد تصمیم گیری کرد .
مشاهده در یک مدت معین یا در طول یک درس باید محدود به تعداد کمی از دانش آموزان باشد و بهتر است که این عده در یک گروه مشغول به کار با شند (گروه هدف ) . این گروه نباید از توجهی که به آن می کنیم ،آگاه با شد . به هیچ وجه توصیه نمی شود ،که دبیران با یک دفترچه یادداشت بالای سر دانش آموزان بايستند و از کنش متقابل همیشگی با دانش آموزان خودداری کند. گروه هدف را باید طبق مرحلة فعالیت و اطلاعاتی که دبیر می خواهد جمع آوری کند ، برگزیند. مثلاٌ می توان خانه هایی را که در مشاهدة قبلی خالی مانده اند ، پر کند . خانه هایی که دلیل خالی ماندن آنها این است که فعالیتهای قبلی موقعیتی برای مشاهدة جنبه های مورد نظر را فراهم نکرده بودند . هدف به دست آوردن اطلاعاتی است که مطابق با تمام خانه های جدول مهارتها و نگرش ها برای دانش آموزان داده است (جدول زیر) . توجه کنید که این جدول برای ثبت مشاهدات نیست ، بلکه ابزاری برای بر نامه ریزی است .
|
دانش آموزان |
مشاهده |
فرضیه سازی |
پیش بینی |
تحقیق |
تفسیر |
کنجکاوی |
ارزش گذاری به شواهد و دلایل |
میل به تغییر افکار و عقاید |
بازنگری نقادانه |
|
1
2
3
.
. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ممکن است تکمیل اطلاعات در مورد همه دانش آموزان نیمی از سال طول بکشد . ولی جمع آوری اطلاعات با پیشرفت کار آسانتر می شود . در واقع دبیران چارچوبی ذهنی برای ارزشیابی دانش آموزان می سازند که اطلاعات را می توان بلا فاصله در آن جا داد بی آنکه نیازی به برداشتن یادداشتهایی برای تفیسر بعدی باشد .
* سرگروه زمین شناسی استان مازندران
منابع :
1- سیف ، علی اکبر (1376): روشهای اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی ، موسسه انتشارات آگاه ، 503 ص.
2- پاشا شریفی ، حسن ،کیامنش ، علیرضا (1370): شیوه های ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان ، دوره کاردانی مراکز تربیت معلم ، 180 ص.
3- سعیدی ، شاهده (1382): نگرش نو بر آموزش علوم تجربی ، ترجمه کتاب The Teaching of science، تالیف وین هارلن ، انتشارات مدرسه ، 214 ص.
4- موسوی ، فرشته (1385): چگونه از بودجه بندی ، بارم بندی در طراحی سئوال های امتحان پایانی استفاده کنیم ؟ مجله رشد آموزش زمین شناسی ، دوره ی دوازدهم ، شماره 47 ، صفحات 60 تا 62 .
این وبلاگ متعلق به گروه زمین شناسی مستقر در سازمان آموزش و پرورش استان مازندران